İran’da Savaş ve Kamuoyu: Politik Psikoloji Perspektifinden Bir Analiz

Savaşlar yalnızca askeri olaylar değildir; aynı zamanda toplumların psikolojisini etkileyen ve güvenlik algısını değiştirebilen bir unsurdur. Bu dönemlerde kamuoyu farklı şekillerde mobilize olabilmektedir. Kamuoyu tepkileri ise devlet politikalarını ve savaşın meşruiyetini etkileyebilmektedir. Politik psikoloji, duyguların, tehdit algısının ve kimliklerin politik davranışı nasıl etkilediğini incelemektedir. Bu çerçevede yapılan incelemeler; savaş dönemlerinde kamuoyu davranışlarının yalnızca rasyonel hesaplara dayanmadığını, aynı zamanda psikolojik süreçlerin de etkisiyle şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Uzun bir süredir bölgesel gerilimlerin merkezi olan İran, ülke içinde politik protestolar ve devlet-toplum arasındaki gerilimlerle dikkat çekmektedir. Bu içsel kırılganlıklar, olası bir savaş veya çatışma durumunda kamuoyu tepkilerinin tek tip ve homojen olmadığını göstermektedir. Bu noktada şu soru karşımıza çıkmaktadır: İran’daki savaş dinamiğine yönelik kamuoyu nasıl tepki vermektedir? Savaş otomatik olarak ulusal birlik yaratmamaktadır. İran’daki kamuoyu tepkilerinin tehdit algısı, duygular ve kimlikler tarafından şekillenmesiyle birlikte kamuoyunun parçalı ve karmaşık olduğu incelenmektedir.

Savaş dönemleri toplumlar üzerinde dış tehdit algısını artırmakta ve bireyleri güvenlik konusunda daha hassas hâle getirerek bireylerin politik davranışını etkilemektedir. Savaş veya kriz zamanlarında ortaya çıkan dış saldırı, ulusal kriz ve askerî çatışma, “bayrak etrafında kenetlenme etkisi” adı verilen ve toplumun liderlik etrafında toplanmasına böylelikle hükümete verilen desteğin geçici olarak artmasına neden olabilmektedir. Ancak kenetlenme etkisi her zaman kalıcı değildir. Uzun süren savaşların getirdiği ekonomik maliyet ve askerî kayıplar politik kutuplaşmaya zemin hazırlayabilmektedir. Ayrıca bazı toplumlarda bu etki zayıf olabilir veya hiç ortaya çıkmayabilir.

İnsanlar politik kararları yalnızca rasyonel yollarla vermemekte duygular da bu süreç içerisinde çok güçlü bir rol oynamaktadır. “Duygusal zekâ teorisine” göre politik davranış iki ana duygu tarafından şekillenmektedir: korku ve öfke. Korku, güvenlik tehdidi, belirsizlik ve savaş gibi durumlarda ortaya çıkmakta ve bireylerde güçlü lider arayışı, güvenlik politikalarına destek ve statükoyu koruma gibi davranışları yaratabilmektedir. Öfke ise farklı bir davranış üretmektedir; suçlu arama, misilleme isteği ve politik mobilizasyon gibi davranışlara yol açabilmektedir.

“Sosyal kimlik teorisi”, insanların kendilerini sosyal gruplar üzerinden tanımladığını belirtmektedir. Örneğin ulusal kimlik, politik kimlik ve ideolojik kimlik vb. gibi. Kriz dönemlerinde ise süreç şu şekilde güçlenmektedir: iç grup ve dış grup, yani “biz” ve “onlar” ayrımı. Bu nedenle savaş dönemlerinde milliyetçilik artabilmekte ve ulusal birlik söylemi güçlenebilmektedir. Ancak aynı zamanda iç politik kutuplaşma da ortaya çıkabilmektedir. Sosyal kimlik teorisi, farklı grupların savaşı farklı şekilde yorumlayabildiğini ve buna bağlı olarak farklı politik tutumlar geliştirebildiğini söylemektedir.

Politik psikoloji literatürü, savaş dönemlerinde kamuoyu davranışının tehdit algısı, duygular ve kimlikler tarafından şekillendiğini göstermektedir. Bu teorik çerçeve, İran’daki kamuoyu tepkilerini analiz etme konusunda bir ışık tutmaktadır.

İran’da uzun süredir devam eden iç gerilimler devlet ile bazı toplumsal kesimler arasındaki güveni zayıflatmış ve iki farklı eğilim ortaya çıkmıştır: Devleti destekleyen kesimler ve devlete güvenmeyen kesimler. Destekleyenler devleti ulusal egemenliğin temsilcisi olarak görmekte ve dış müdahaleyi ulusal güvenlik tehdidi olarak algılamaktadır. Bu da savaş durumunda hükümeti desteklemelerinin nedeni olarak görülmektedir. Bu grup için savaş ulusal savunma ve egemenliği koruma anlamına gelebilmektedir. Devlete güvenmeyen kesimlerde ise bazı bireyler protestolar ve devlet müdahalesi nedeniyle devlet kurumlarına güven duymayabilmektedir. Bu durum ise devletin meşruiyet algısını zayıflatabilmektedir. Bu sebeple savaş durumunda hükümet politikalarına destek vermeyebilir, hatta hükümeti çatışmanın sorumlusu olarak görebilmektedir. Böylelikle kamuoyu tepkisinin tek tip olmadığı ortaya çıkmaktadır.

Duygular İran kamuoyunu farklı yönlere götürebilmektedir. Savaş ve çatışma ortamı toplumsal güvenlik kaygısını artırarak korkuyu artırabilmektedir. Bu durum bazı bireylerde ulusal birlik ve güvenlik politikalarına destek yaratabilmektedir. Bu bireyler güçlü liderlik, ulusal savunma söylemi gibi söylemlere daha açık olabilmektedir. Başka bir kesimde ise hükümete yönelik öfke, ekonomik sorunlar ve politik gerilimlerin sorumlusu olarak hükümeti görmeye neden olabilmektedir. Böylece savaş ulusal birlik yerine politik eleştiri ve protesto yaratabilmektedir.

İran toplumunda farklı politik kimlikler bulunmaktadır. Örneğin ideolojik olarak rejimi destekleyen gruplar, reformist veya muhalif kesimler ve ekonomik istikrarı öncelik gören pragmatik gruplar. Bu farklı kimlikler savaşın nasıl yorumlandığını etkileyen bir faktördür. Bazı gruplar savaşı bir ulusal direniş olarak görürken, diğerleri ise politik yönetimin bir sonucu ve ekonomik krizleri artırabilecek bir süreç olarak değerlendirebilmektedir. Bu sebeple savaş dönemlerinde kamuoyu tepkileri çok boyutlu ve farklılaşmış olabilmektedir.

İran’da görülen kamuoyu davranışı tehdit algısı, duygular ve kimlikler arasındaki etkileşim tarafından şekillenmektedir. Bu nedenle savaş sırasında halkın tepkileri homojen olmayıp, dağınık ve karmaşık bir yapıda olabilir.

Savaşlar yalnızca stratejik olaylar değildir; aynı zamanda toplumların psikolojisini ve kamuoyu davranışını etkileyen önemli süreçlerdir. Politik psikoloji literatürü savaş ve kriz dönemlerinde bireylerin politik tutumlarının tehdit algısı, duygusal tepkiler ve kimlik temelli aidiyetler tarafından şekillendiğini göstermektedir. Devlet yanlısı ve muhalif gruplar aynı çatışma durumlarını farklı biçimlerde yorumlayabilmektedir. Bazı kesimler çatışmaları ulusal savunma olarak değerlendirirken, diğerleri mevcut gerilimleri hükümet politikalarıyla ilişkilendirebilmektedir. Bu durum savaş dönemlerinde kamuoyu davranışının yalnızca rasyonel çıkar hesaplarıyla açıklanamayacağını göstermektedir. Duygular, algılanan tehdit düzeyi ve grup kimlikleri kamuoyu tutumlarını önemli ölçüde etkilemektedir. Dolayısıyla savaş her zaman otomatik olarak ulusal birlik yaratmaz; aksine toplum içindeki mevcut siyasal ayrışmaları ve psikolojik dinamikleri daha görünür hâle getirebilir.

KAYNAKÇA

• Huddy, L., Sears, D. O., & Levy, J. S. (Ed.). (2013). The Oxford handbook of political psychology (2. baskı). Oxford University Press.

• Marcus, G. E. (2002). The sentimental citizen: Emotion in democratic politics. Pennsylvania State University Press.

• Marcus, G. E., Neuman, W. R., & MacKuen, M. (2000). Affective intelligence and political judgment. University of Chicago Press.

• Mueller, J. E. (1970). Presidential popularity from Truman to Johnson. American Political Science Review, 64(1), 18–34.

• Hetherington, M. J., & Nelson, M. (2003). Anatomy of a rally effect: George W. Bush and the war on terrorism. PS: Political Science & Politics, 36(1), 37–42.

•  Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. W. G. Austin & S. Worchel (Ed.), The social psychology of intergroup relations içinde (s. 33–47). Brooks/Cole.