Ana Sayfa > Yayınlar > Yeşil Politikalar ve Enerji > İlk Yeşil Anayasa: Ekvador Anayasası İncelemesi

İlk Yeşil Anayasa: Ekvador Anayasası İncelemesi

Yayımlanma Tarihi: 16.04.2026

Günümüzde sürdürülebilirlik ve doğayı korumak üzere alınan birçok önlem bulunmaktadır. Devletler çoğunlukla bu önlemleri uluslararası antlaşma, kanun ve yönetmelikler boyutundaki adımlarla almaya çalışmaktadır. İnsanı merkez alan bu önlemlerin yanında Ekvador ve Bolivya gibi bazı ülkeler ise Toprak Ana üzerinden temellendirdikleri düzenlemelere özellikle anayasalarında yer vermektedir.

Hakkın Öznesi Kimdir?

Hak kişilere anaysalar tarafından tanınan hürriyetlerdir. Kişi, hukukta hak ehliyetine sahip olan ve bu hakların süjesi konumundaki varlıklardır. “Hukuk öznesi veyahut hak öznesi kavramı, kökenini Avrupa hukuk tarihinden alır ve yalnızca hukuk devletlerinde mevcuttur.” Kişilik ise kişi olmaya bağlı statüdür. Kişiler hukuki olarak ikiye ayrılır: Gerçek kişiler ve Tüzel kişiler. Gerçek kişileri insanlar oluşturmakta olup tüzel kişileri ise TMK m.47’ye göre belirli nitelikleri olan kişi ya da mal toplulukları oluşturur. Bunun yanı sıra gerçek ve tüzel kişiler haklara süje olma noktasında eşittirler.

Tarihsel olarak bakıldığında ise insan olmakla beraber kadınlar, köleler ve çocuklar hak öznesi sayılmamaktaydı. İlginç bir örnek olaraksa erkek ve insan olmasına rağmen hak öznesi sayılmayan kişiler da mevcuttur. Amerika’nın keşfinde sonraki süreçte İspanyollar tarafından işgal edilmiş Aztek Uygarlığı, yaklaşık 80 günlük kuşatmaya karşı koymuşlardır. Fakat savaş ekipmanlarının Avrupalılara göre ilkel kalması ve çiçek hastalığına karşı bağışıklıklarının olmaması sebebiyle yıkılmış ve nesillerinin sonu gelmiştir. Avrupa’da ise bunun üzerine Aztekler’in de yaşama hakkı olduğunu savunan bazı düşünürler ortaya çıkmıştır. Fakat bu düşünürlere karşı Aztekler’in Avrupai usulde giyinmediği, kendileri gibi konuşmadığı ve insan eti yedikleri gibi sebepleri öne süren gruplar onların insan olmadığı yani herhangi bir hakkın öznesi olamayacaklarını savunmuştur.

Bir hakkın süjesi olmak kişiye hukuki bir güvence ve korunma hakkı sunar. Mevcut hukuk sistemlerinin pek çoğu özellikle de Avrupai anayasalar bu güvenceyi sadece kişilere sunar. Doğayı korumak, doğanın bir hak süjesi olmasından kaynaklı değil kişinin görevlerinden biri olarak anayasalarda kendine yer bulur.

Peki Doğa Nasıl Bir Özne Oluşturur?

Yukarıda da verildiği gibi bir varlığa hak ehliyeti tanımak; sadece yazı üstünde kalmadığı gibi kişilere hukuki bir statü tanınması, haklarını kullanırken onu kimin temsil edeceği ve daha önemlisi korunmaya değer mi gibi çoğu hukuk sistemi için yeni olan problemle de karşılaşılmasına sebebiyet vermektedir.

“Doğanın hakları tartışması, doğayı “serbest mal” olarak, yani sonsuz ve bedelsiz bir kaynak olarak gören kapitalist anlayışlardan uzaklaşan, doğa kavramının çeşitli, daha dar veya daha geniş yorumlarını bir araya getirir.” Doğayı hakkın süjesi olarak değil sadece mülkiyet hakkının objesi olarak kullanmak ve bu serbest malların kullanımının çevreyi kirletmesi, yenilenemez enerji artıkları oluşturması, nesil tükenme tehlikesi altında olan hayvanlar ve benzeri birçok soruna sebebiyet vermesi günümüzde “Yeşil Anayasacılık” kavramını dünya genelinde öne çıkartmaktadır. Günümüzde bireyler, sivil toplum kuruluşları ve devletler çevre tehditlerine karşı birçok önlem almaktadır.

Bu noktada mevcut Anayasası 2008 yılına dayanan ve dünyanın ilk ekolojik anayasası olma özelliğini taşıyan Ekvador’un, AY. Yedinci Bölüm’ de bulunan “Doğanın Hakları” başlığının incelenmesi gerekir. Ekvador Anayasası 71. Maddenin 1. fıkrasında geçen Pacha Mama yani Toprak Ana sadece bir kaynak olarak değil hak öznesi olarak da hukuk düzeninde kendine yer bulur. Normlar hiyerarşisinde en üst basmakta bulunan ve değiştirilmesi sert kurallara bağlı olan bir metinde çevreyi hak öznesi olarak tanımlamak, Toprak Ana’ya karşı hükümetlerin kendi sosyoekonomik koşullarına göre vazgeçebilecekleri bir ödev olarak yaklaşmalarını engeller ve ona karşı göz ardı edemeyecekleri bir var olma, devam etme ve yenilenme hakkı sunmalarını beraberinde getirir.

· Madde 71/1. Yaşamın yeniden üretildiği ve gerçekleştiği yer olan doğa veya Pacha Mama, varlığına ve yaşam döngülerinin, yapısının, işlevlerinin ve evrimsel süreçlerinin korunmasına ve yenilenmesine yönelik bütünsel saygıya hak kazanmıştır.

· Madde 72/1. Doğanın eski haline getirilme hakkı vardır. Bu eski haline getirme, devletin ve gerçek kişilerin veya tüzel kişilerin, etkilenen doğal sistemlere bağımlı bireylere ve topluluklara tazminat ödeme yükümlülüğünden ayrıdır.

Ekvador Ulusal Mahkemeleri, mevcut anayasaları ile birlikte doğa hakkında yeni yorumlara başvurmuştur. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri Los Cedros Sis Ormanı Kararıdır. İlgili karar 2008 Anayasa referandumundan sonraki en büyük ihtilaflardan biri kabul edilir ve kendinden sonraki davalar için emsal karar niteliği taşır. “Los Cedros Koruma Altındaki Orman, 6.000 hektardan fazla bulut ormanını kapsamakta olup, dünyanın en biyolojik çeşitliliğe sahip bölgelerinden biri olan Chocó biyocoğrafik koridorunun bir parçasıdır.” Ormanda kahverengi başlı örümcek maymunu (Ateles fusciceps fusciceps), gözlüklü ayı (Tremarctos ornatus) ve pek çok endemik orkide türü yaşamaktadır. Bu canlıların varlığına rağmen Çevre Bakanlığı ekolojik alanda maden çalışması için izin verilmiştir.

· Madde 73/1. Devlet, türlerin yok olmasına, ekosistemlerin tahrip olmasına ve doğal döngülerin kalıcı olarak bozulmasına yol açabilecek faaliyetlere karşı önleyici ve kısıtlayıcı tedbirler uygulayacaktır.

Sivil toplum kuruluşları, bilim insanları ve pek çok yerel örgüt, Ekvador Anayasası madde 73/1’e dayanarak anayasaya aykırılık başvurusunda bulunmuşlardır. Anayasa Mahkemesi dava sürecince birçok farklı bireyi, sivil toplum kuruluşunu ve biyoloğu dinlemiş; doğanın temsilini demokratikleştirmiştir. Davanın esastan incelenme sürecindeyse mahkeme, ilgili alanın özel bir koruma altında olup olmadığına bakmaksızın tehlike altındaki türleri koruma ve ekolojik dengeyi bozmama perspektifiyle inceleme gerçekleştirmiş ve ardından 2021 yılında verdiği karar ile daha öncesinde çalışma izni verilen madenin ruhsatını iptal etmiştir. “Mahkeme ayrıca, bu tür davalarda ispat yükünün, faaliyetlerinin zarara yol açmayacağını göstermek için devlet ve geliştiricilerde olduğunu savunmuştur. Bu yorum, Ekvador çevre hukuku açısından çok önemli bir gelişmedir. Ayrıca, kanıtlar ekolojik riske işaret ettiğinde, çevre ruhsatlandırma ve danışma süreçlerinin doğanın anayasal haklarını geçersiz kılamayacağının da altını çizmiştir.”

Dünya’daki Diğer Ülkelerde “Yeşil Anayasa” ve “Yeşil Politika” Örnekleri Nelerdir?

2009 Bolivya Anayasası’nda çevre adaleti kavramı dile getirilmiş olunup Çevre Mahkemeleri’nin kurulması süreci anayasa yargısı ile birlikte yürütülmektedir. Bu mahkemeler görevlerini icra ederken bağımsızlardır ve anayasal güvenceye sahiptirler. Bu anayasa her ne kadar doğayı hak süjesi yapmasa da metninin 1/3’ünde çevreye ve çevrenin korunmasına yer vererek Yeşil Anayasa tarihinde kendine yer bulmuştur.

Meksika’nın 4 federal eyaleti olan Guerrero, Mexico City, Colima ve Oaxaca da kendi anayasaları çerçevesinde doğanın korunması için kanun oluşturma amaçlı yasama organına zorunluluk getirmiş, çevreyi koruma ve mevcut ekolojik dengenin muhafaza edilmesi için de yürütme organına görev atfetmiştir.

“ABD'nin Virginia Eyaletindeki Rappahannock Kabilesi, Kabile Anayasası ile doğa haklarını tanıyan ilk kabile olmuştur. Yeni Anayasa, Rappahannock Nehri ve tüm havzası için; doğal olarak var olma, gelişme, yenilenme ve evrilme hakları da dahil olmak üzere dokuz özel hak tanımıştır. Bu kapsamda; nehrin yeraltı suyunu yeniden doldurma hakkı, yerli balık ve bitki türlerine sağlıklı yaşam alanı sağlama hakkı ve doğal su akışını sürdürme hakkı yer almaktadır. Anayasa, Kabilenin ve bireysel olarak kabile üyelerinin "nehir adına" dava açmasına izin verirken; nehrin haklarını korumak için gerekli normların Kabile Konseyince kabul edilmesi ve bu amaçla bir kabile mahkemesi sistemi kurulmasını öngörmüştür.”

Uganda’da 2019 yılında yürürlüğe giren Ulusal Çevre Yasası’nın 4. Maddesinde doğaya kendisini koruması için hak öznesi statüsü atfedilmiştir. Dolayısıyla yaşama ve yenilenme hakkına sahip olan doğanın bütünlüğünün korunması, ekolojik süreçlere müdahalenin azaltılması gibi benzeri eylemler için yasal düzenleme hazırlama yükümlülüğü devlete verilmiştir.

Yeni Zelanda, Te Urewera Yasası ile diğer ülkelerin aksine doğa için ayrı bir kişilik statüsü yaratmak yerine doğaya tüzel kişilik atfetmiştir. Böylelikle Aotearoa' nın Kuzey Adası'nda bulunan Urewera Ormanı'nın milli park statüsünü kalmıştır. Ormana diğer Yeni Zelanda vatandaşlarıyla da aynı haklar sunulmuştur.

Yeşil Anayasacılığın Geleceği Nasıl Olacak?

Dünyada örneklerinin son 25 yılda hızla artamaya başladığını gördüğümüz Yeşil Anayasacılık, genel olarak Latin Amerika gibi dünyadaki yağmur ormanlarının en çok görüldüğü coğrafyalarda karşımıza çıkmaktadır. Bunun yanında anayasalarında görece yer vermemelerine rağmen kanun maddeleri ve hukuk politikaları ile çevreyi korumaya amaçlayan kuzey yarım küredeki ülkelerin sayısı da gün geçtikçe artmaktadır.

Her türlü alanla ilgilenen vatandaşlar; yapılan ve yapılması planlanan yeni regülasyonlar, karbon nötr bir ekonomi oluşturmayı planlayan ABD Yeşil Mutabakatı ve Birleşmiş Milletlerin 190’an fazla ülkeden on binlerce katılımcı ile her sene gerçekleştirdiği COP31 Zirvesi gibi prestijli zirveler ile de gelecek yıllarda Yeşil Anayasacılık ve Yeşil Politika kavramlarıyla, gündelik hayatlarında daha sık karşılaşacaktır.

KAYNAKÇA