Yapay Zekâ ve Ceza Hukukunda Sorumluluğu

Yapay zekâ, son yıllarda karar alma süreçlerinde büyük rol oynamaya başlamıştır. Çetingül’e göre yapay zekâ, “Birçok alanda aktif kullanılan yapay zeka, insan zekâsına özgü karar verme fonksiyonunu yerine getirebilmektedir.” olarak ifade edilmektedir. Ayrıca yapay zekâ, verilerden öğrenme yeteneğine sahiptir. Bu yetenekle beraber artık yapay zekâ, pasif bir aktörden öte, yarı otonom bir aktöre dönüşmüştür. Yapay zekânın artık teknik bir araçtan ziyade, hukuki sonuçlar doğurabilecek potansiyelde bir sistem olarak değerlendirilmesi gereklidir.

Yapay zekânın günlük işlerin içine bu kadar yerleşmesi, ciddi hukuki sorunları da beraberinde getirmiştir. Veri ihlalleri, yanlış kararlar, özel hayatın gizliliğinin ihlali ve deepfake tarzı sahte içerikler gibi birçok risk taşımaktadır. Yapay zekâ ile oluşturulan sahte görüntüler ve sesler, bireylerin itibarını ve kişisel güvenliğini tehdit etmektedir. Bu riskler hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ciddi sonuçlar doğurabilmektedir.

1. Sorumluluk Rejimi ve Fail Kavramı

Bu durumda en büyük tartışmalardan biri, yapay zekâ kaynaklı problemlerde kimin sorumlu tutulacağı sorusudur. Güncel hukuk sistemine göre sorumluluk; insan iradesi ve kusur kavramlarına dayanmaktadır. Yapay zekânın otonom hale gelmesiyle beraber bir "fail" olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği tartışma konusudur.

Berrin Akbulut’a göre ise bu durum, “Doktrinde hâkim görüş, yapay zekâya bağımsız bir hukuki kişilik verilmemesi gerektiği yönündedir; bunun yerine sorumluluğun geliştirici, üretici veya kullanıcı gibi insan aktörlere yüklenmesi gerektiği savunulmaktadır.” olarak ifade edilmektedir. Bu yaklaşım, mevcut insan merkezli hukuk sistemini korumaktadır.

2. Ceza Hukuku Açısından Değerlendirme

Ceza hukuku açısından bu konu daha kritik hale gelmiştir. Ceza hukuku irade ve kusur kavramlarına dayanır; ancak yapay zekânın henüz bilinçli bir iradeye sahip olduğunu söylemek mümkün değildir. İradeye sahip olmadığı için ceza hukukuna göre yapay zekâya doğrudan sorumluluk yüklenemez.

Berrin Akbulut bu konuda, “Nitekim birçok çalışma, yapay zekânın suç teşkil eden fiillerinde sorumluluğun, arkasındaki insan aktörlerin kast veya taksir durumuna göre belirlenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.” görüşünü savunmuştur.

3. Gelecek Öngörüleri ve Dönüşüm Zorunluluğu

Bu durumun gelecekte değişeceği öngörülmektedir. Yapay zekâ, bağımsız karar alabilen ve iradeye sahip olabilecek bir aktör potansiyeli taşımaktadır. Yapay zekânın insan müdahalesi olmadan karar aldığı ve bu kararların öngörülemeyen sonuçlar doğurduğu noktada, mevcut ceza hukukunda sorumluluk rejimleri üzerine köklü değişimler yapılması gerekmektedir. Yapay zekânın ceza hukukunda bir fiil (süje) olması uzak bir ihtimal değil, artık hukuki bir zorunluluk olarak görülmelidir.

Yapay zekânın bilinçli bir iradeye sahip olmasıyla ve karar kapasitesi arttıkça mevcut hukuk sistemlerinin yapısı oldukça zorlanacaktır. Bugün için yapay zekânın henüz özgür iradeye sahip olduğu söylenemese de Nursena Çetingül, “İnsan kontrolünden bağımsız, yazılımıyla sınırlı kalmayan ve kendi hedeflerini güncelleyebilen sistemlerin ortaya çıkması halinde, Yapay zekânın kendi hareketlerinden sorumlu tutulup tutulamayacağı çok daha güçlü biçimde tartışılacaktır.” ifadelerini kullanmıştır.

4. Devletlerin Rolü ve Türkiye’deki Gelişmeler

Devletlerin bu durumu nasıl yöneteceği stratejik bir öneme sahiptir. Yapay zekânın risklerinin büyümesi, bağlayıcı hukuk kurallarına duyulan ihtiyacı artırmıştır. Sadece etik ilkelerle hareket etmek, yapay zekâ tarafından doğan zararlar karşısında yeterli koruma sağlamamaktadır.

Ergin Ergül bu konu hakkında, “Çağdaş hukuk sistemleri için temel hedef, yapay zekâyı tamamen engellemek değil; insan hakları, şeffaflık, hesap verebilirlik ve güvenlik ilkeleri çerçevesinde yönetilebilir hale getirmektir.” görüşünü savunmuştur.

Türkiye’de de bu alanda farkındalık giderek artmaktadır. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi, TBMM Yapay Zekâ Araştırma Komisyonu, Adalet Bakanlığı bünyesindeki çalışmalar ve Yargı Reformu Stratejisi bu alandaki önemli adımlar arasındadır. Bu gelişmeler, Türkiye’nin yapay zekâyı yalnızca teknolojik bir araç olarak değil; temel haklar ve kamu düzeni açısından da ele aldığını göstermektedir. Ancak asıl mesele, yalnızca uluslararası düzenlemeleri takip etmek değil, Türkiye’nin kendi ihtiyaçlarına uygun, esnek fakat denetlenebilir bir hukuki model oluşturmasıdır.

5. Sorumluluk Zincirinin Netleştirilmesi

Özellikle ceza hukuku bakımından bu hazırlık, sadece gelecekteki suçlar için değil, bugünün belirsizliklerini gidermek için de elzemdir. Bir zarar ortaya çıktığında sorumluluğun geliştiriciye mi, kullanıcıya mı, üreticiye mi yoksa denetlemeyen kuruma mı ait olduğu belirsizliği, hem mağdurları korumasız bırakmakta hem de teknoloji dünyasında hukuki güvensizlik yaratmaktadır.

Sonuç

Tüm bu veriler ışığında yapay zekâ, hukuk sistemleri için geçici bir teknik mesele veya dijital bir araç değil; yakın geleceğin en köklü sorumluluk, etik ve denetim alanlarından biridir. Bugün için yapay zekânın doğrudan bir "fail" veya bağımsız bir hukuki süje olarak kabul edilmesi mevcut ceza hukuku doktrini çerçevesinde mümkün görünmese de, sistemlerin bağımsız karar alma ve otonomi kapasitesindeki eksponansiyel artış, hukuku yeni bir eşiğe taşımaktadır. Geleneksel hukuk anlayışının "insan kusuru" üzerine kurulu yapısı, algoritma tabanlı ve öngörülemez sonuçlar doğuran bu yeni gerçeklik karşısında yetersiz kalma riskiyle karşı karşıyadır.

Bu nedenle, yapay zekaya ilişkin hukuki düzenlemeler teknolojik gelişimin gerisinden gelmemeli; aksine proaktif bir yaklaşımla fiil, sorumluluk, kusur ve denetim ilkeleri şimdiden açık biçimde tanımlanmalıdır. Özellikle "insan kontrolü" ilkesinin hangi aşamalarda zorunlu olduğu ve bu kontrolün yitirildiği noktalarda sorumluluğun hangi aktöre (üretici, geliştirici veya kullanıcı) rücu edileceği netleştirilmelidir. Türkiye bağlamında ise, küresel standartları takip ederken yerel hukuki ihtiyaçları ve etik değerleri gözeten, inovasyonun önünü kapatmayan ancak birey haklarını mutlak suretle koruyan esnek bir modelin inşası kritik öneme sahiptir.

KAYNAKÇA

• Akbulut, B. (2023). Yapay zekâ ve ceza hukuku sorumluluğu. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 27(4), 1–26. https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.1339596

• Çetingül, N. (2023). Ceza sorumluluğu bakımından yapay zekânın hukuki statüsünün tartışılması.

• Ergül, E. (2025). Türkiye’nin yapay zekâ hukuku: Uluslararası standartlar ve mukayeseli yaklaşımlar (Şubat, Sayı 4).